Vrijdagmorgen, in de vroege schemering, ontwaakte ik door het luide en nerveuze praten van de buren in de achtertuintjes. (uit het dagboek van Piet van Zijl, 10 november 1944) Piet van Zijl is boekhouder, veertig jaar oud. Aan de Sluisjesdijk toont hij zijn papieren: een Z.-kaart, gedeponeerd bij een vrijgesteld Duits bedrijf. Een officier wijst zonder aarzelen naar de verkeerde kant. “Daar ga je dan, goede vriend, met je veilige papieren,” schrijft Piet. “Closetpapier is meer waard.” Razzia. In een stroom van tienduizenden verdwenen de mannen de stad uit. Bestemming onbekend. Het gebrul in de selectiehal. De agent die zijn zoontje van acht nog één keer vasthoudt voor hij in de rij verdwijnt. Later, met vier lotgenoten: de vlucht door de bossen bij Apeldoorn. Twaalf nachten, angst als vaste reisgenoot. Sinds november 2024 staan zijn woorden op de herdenkingsmuur aan de Sluisjesdijk, precies waar zijn deportatie begon. Dit boek vertelt het waargebeurde verslag van de grootste razzia die Nederland heeft gekend. Piet van Zijl Pieter Leendert van Zijl (1904-1973), boekhouder uit Rotterdam-Charlois. Historicus Ben Sijes citeert zijn aantekeningen al in 1951; het manuscript zelf duikt pas decennia later op, teruggevonden door zijn achternicht Carolien Hoogenboom.